Neak Ta: thần linh đất và nước trong tín ngưỡng Khmer miền Tây
Neak Ta là gì, khác gì với Phật giáo Nam tông, các vị thần chính gồm Neak Ta Ma Chas Sroc, Neak Ta Sre, Neang Hing Pras Thora Nay, và lễ Đom Lơng Néak Tà được công nhận di sản cấp quốc gia năm 2024.
Tín ngưỡng của đồng bào Khmer miền Tây có hai tầng song song: Phật giáo Nam tông ở chùa và Neak Ta ở miếu. Hai tầng này cùng tồn tại và chia sẻ quyền bảo vệ người dân, không thay thế nhau.
Vườn chùa. Miếu Néak Tà thường nằm trong rừng, tách biệt khỏi khuôn viên chùa.
Neak Ta là gì
Neak Ta (នាគតា) là thần linh tồn tại trong thiên nhiên: đất, nước, rừng và cây cối. Người Khmer không thờ Neak Ta trong chùa mà thờ ở miếu, thường nằm trong rừng, trên đồi hoặc cạnh nguồn nước.
Theo Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo, Neak Ta và Arak luôn cùng tồn tại và chia sẻ quyền uy, cùng bảo vệ làng xóm và bảo đảm sự an lành của dân chúng.
Vai trò trong hệ nghi lễ nông nghiệp
Khí hậu đồng bằng sông Cửu Long đòi hỏi người Khmer phải có hệ nghi lễ ứng phó, trong đó hai yếu tố Nước (Om Tuk) và Đất (Neak Ta) giữ vai trò trụ cột.
Hệ nghi lễ nông nghiệp được tổ chức theo mùa vụ, bám sát chu kỳ sản xuất từ tháng 4 đến tháng 11:
| Nghi lễ | Thời điểm |
|---|---|
| Cầu mưa | Khi bắt đầu mùa mưa |
| Cúng thần Nước | Trong nghi lễ cúng trăng |
| Cúng Neak Ta | Cuối tháng 3 – đầu tháng 4, trước Tết Thêm Mùa |
| Gọi hồn lúa | Khi bắt đầu thu hoạch |
| Đắp gò lúa, cúng ông bà | Sau Tết Thêm Mùa 15 – 30 ngày |
| Lễ cúng trăng | Ngày 15 tháng 10 âm lịch, đánh dấu kết thúc mùa sản xuất |
Các vị thần chính
Người Khmer thờ nhiều vị thần thiên nhiên. Với sản xuất nông nghiệp, những vị quan trọng nhất gồm:
| Vị thần | Vai trò | Lễ vật |
|---|---|---|
| Neak Ta Ma Chas Sroc | Thần thủ trạng làng | Đầu heo |
| Neak Ta Sre | Thần giữ ruộng | Gà hoặc vịt luộc |
| Neang Hing Pras Thora Nay | Thần Đất | Trái cây và các loại bánh |
| Thần Trăng | Điều khiển thời tiết, mùa màng | Cốm nếp, hoa quả |
| Thần Lúa | Được gọi về khi thu hoạch | — |
Cách chọn lễ vật theo sở thích từng vị thần cho thấy đây là hệ tín ngưỡng có tổ chức rõ ràng, chứ không phải tín ngưỡng chung chung.
Lễ Đom Lơng Néak Tà
Lễ Đom Lơng Néak Tà ở tỉnh Trà Vinh được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2024, là di sản thứ 7 của tỉnh.
Cách tổ chức:
- Người Khmer hành lễ tại các miếu Néak Tà để thờ Néak Tà, thần bảo vệ mưa, mùa màng tốt, sức khoẻ và bình an
- Lễ diễn ra vào tháng 4 hoặc 5, khi chuyển từ mùa khô sang mùa mưa và sau Tết Thêm Mùa. Mỗi vùng tự chọn ngày
- Nghi lễ kéo dài ba ngày ba đêm
- Khoảng 10 ngày trước đó, Acha và người lớn trong phum sóc đi từng nhà để thông báo ngày giờ và gom vật liệu, gạo, muối
- Nghi thức có rước kiệu
Cần xác minh: nhiều tài liệu ghi tên lễ là “Đom Lơng”, nhưng chưa xác minh được nghĩa chính xác của từ này từ nguồn tiếng Khmer. Đề nghị người bản xứ xác nhận.
Thời điểm tổ chức lễ thờ Neak Ta
Theo nghiên cứu của Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo, người Khmer tổ chức lễ thờ Neak Ta vào cuối tháng 3 và đầu tháng 4, trước Tết Thêm Mùa.
Hội đồng kẻ làng phân bổ thời gian theo thứ tự các ấp. Ví dụ tại xã Lộc Khánh: ngày 15/3 tại ấp Sóc Nhỏ, 18/3 tại ấp Cần Lê, 20/3 tại ấp Bà Ven, 21/3 tại ấp Sóc Lớn, 28/3 tại Chà Đôn.
Như vậy lễ thờ Neak Ta không phải một ngày chung cho cả làng, mà đi theo lịch của từng ấp do hội đồng kẻ làng ấn định.
Quan hệ với lễ hội đua ghe ngo
Lễ Óoc Om Bóc – Đua ghe ngo nằm trong cùng hệ nghi lễ nông nghiệp ấy. Cuộc đua vừa là nghi thức tạ ơn thần Nước đã cho mùa máng, vừa là nghi thức tưởng nhớ thần rắn Nagar.
Đọc tiếp
- Đua ghe ngo là gì — nguồn gốc và thể thức thi
- Lễ Óoc Om Bóc – cúng Trăng — vị trí của đua ghe ngo trong lễ
- Kiến trúc chùa Khmer — Phật giáo ở chùa, Neak Ta ở miếu
- Phỏng vấn — tiếng nói từ người trong cuộc đua