Đóng ghe ngo: độc mộc hay ghép ván, và mất bao lâu để có một chiếc

Nhìn một chiếc ghe ngo 34 mét vừa được hạ thủy, ai cũng nghĩ đó là việc của máy móc và xưởng lớn. Thực tế, một chiếc ghe hoàn chỉnh vẫn được làm bằng tay, bởi những thợ làng — và đây là công việc mất hàng năm.

Hai cách làm thân ghe

Ghép ván — cần câu

Thân ghe được ghép từ nhiều mảng gỗ nhỏ, dùng hệ thống cần câu (keo) để liên kết. Đây là kỹ thuật đóng thuyền truyền thống ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, được dùng rộng rãi cho cả ghe thuyền, ghe chở và ghe ngo.

Ưu điểm: nhanh hơn, vật liệu dễ kiếm, chi phí thấp hơn, ghe nhẹ hơn nên dễ tăng tốc.

Nhược điểm: các mối ghép dễ hỏng dần theo thời gian nếu không bảo trì tốt.

Độc mộc — đục nguyên thân cây

Thân ghe được đục từ một thân cây lớn duy nhất, thường là gỗ căm xe hoặc gỗ lim, phải đủ lớn để chứa một thân ghe dài hơn 30 mét theo một khối.

Ưu điểm: chắc chắn nhất, nặng hơn nên bám nước tốt, ít có điểm yếu trên thân, tuổi thọ rất dài.

Nhược điểm: cần gỗ quý cỡ lớn, phải chờ cây đủ tuổi, và rất tốn công.

Trong thực tế gần đây

Cả hai kiểu đều đang được dùng. Với dòng chùa muốn cạnh tranh, đóng ghe độc mộc trở thành lựa chọn để tăng sức mạnh — vì nặng hơn thì chạy nhanh hơn.

Con số thực tế

Một trong những chiếc ghe được nói đến nhiều nhất mùa gần đây là ghe độc mộc tại chùa Kom Pong Tróp, xã An Ninh, thành phố Cần Thơ:

• Chiều dài: 33,5 mét
• Kiểu đóng: độc mộc
• Chi phí ước tính: khoảng 600 triệu đồng
• Thay thế cho: chiếc ghe ghép ván truyền thống trước đó

Trong khi đó, tại chùa Bô Tum Reng Sây Tum Núp cùng xã An Ninh, chiếc ghe mới được đóng theo kiểu ghép ván, dài 34 mét — dài hơn khoảng 4m so với ghe cũ. Chiều dài lớn hơn cho phép bố trí nhiều vận động viên hơn, tạo sức mạnh trên đường đua.

Hai cách tiếp cận khác nhau, hai triết lý khác nhau — nhưng cùng một mục tiêu.

Quy trình đóng ghe

1. Chọn gỗ

Người thợ phải tìm cây vừa đủ lớn, vừa đủ già, và phải hiểu đặc tính từng thớ gỗ. Gỗ quá non thì dễ cong, gỗ quá già thì dễ nứt khi phơi.

Đây là công đoạn tốn nhiều thời gian nhất — có khi phải chờ nhiều tháng hoặc nhiều năm để có cây thích hợp.

2. Đục thân và dựng thân

Với ghe độc mộc, thợ đục một khối gỗ dài 30 mét. Công việc này mất nhiều tháng, phải giữ cho thân gỗ thẳng tuyệt đối — lệch một chút là cả chiếc ghe bị cong khi đưa xuống nước.

Với ghe ghép ván, thợ dựng từng khung theo khuôn, ghép ván và siết cần câu.

3. Dựng bàn chèo

Phần khó nhất kỹ thuật. 52 mái chèo phải được bố trí sao cho:

• Khi mọi người chèo cùng nhịp, cả ghe chạy thẳng
• Chênh lệch vị trí nhiều nhất vài centimet, không hơn
• Ghe vẫn giữ được sự ổn định khi lắp hoặc bớt người

Sai sót ở đây thường phải làm lại phần bàn chèo.

4. Trang trí mũi ghe

Mũi ghe chạm trổ hình rồng, naga hoặc thần linh. Đây là công đoạn nghệ thuật — không có khuôn mẫu cố định, mỗi chiếc ghe có một cách diễn xửng riêng.

5. Sơn và thếp vàng

Thân ghe sơn son màu đỏ, thếp vàng ở các đường hoa văn lá lứa và bông sen. Đây là công đoạn tốn thời gian nhưng luôn được coi là trọng — ghe đẹp là niềm tự hào của cả phum sóc.

6. Nghi lễ cúng thần ghe

Vì ghe ngo là hiện vật thiêng, toàn bộ quá trình đóng ghe đều phải đi kèm nghi lễ cúng thần ghe — từ khi chọn gỗ cho đến khi hạ thủy.

Cả làng cùng làm

Đóng ghe không phải việc của một người. Trước mỗi mùa thi, các công đoạn như chuẩn bị vật liệu, sơn sửa, gắn hoạ tiết đều có sự tham gia của phụ nữ và trẻ em trong phum sóc.

Đó là lý do lễ hội này mang tính đại chúng — không chỉ 60 đội thi, mà là hàng ngàn người đứng sau mỗi chiếc ghe, cả năm trời chuẩn bị.