Nghệ thuật Khmer miền Tây: nhạc ngũ âm, Du Kê, Tuồng và trang phục

Nghệ thuật của đồng bào Khmer Nam Bộ không tách rời đời sống tâm linh. Không có lễ hội nào mà thiếu âm nhạc, và không có lễ hội nào mà âm nhạc chỉ để thưởng thức.

Sáu loại nghệ thuật

Sáu loại dưới đây không phải do ai sắp xếp — chúng là những thứ thực sự diễn ra trong một năm lễ hội, từ âm nhạc, múa, mặt nạ cho tới trang phục.

1. Nhạc ngũ âm

Nền tảng của mọi thứ. Dựng trên năm bậc — trang, luôn, thì, đô, sắc — nên gọi là ngũ âm. Không có nhạc ngũ âm thì không có lễ hội nào của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Bộ nhạc ngũ âm đi kèm cuộc đua ghe ngo là dàn nhạc trong ghe: mỗi ghe có dàn nhạc riêng, đánh trống theo nhịp chèo.

2. Bộ ca dao tứ tương

Thơ ca dao bốn câu, điệu ca dao thay đổi liên tục theo nhịp. Trong đua ghe ngo, đây là nghệ thuật của vị cao tứ tương — người hát điều khiển nhịp cho cả ghe.

Câu hát thay đổi điệu liên tục khi tốc độ tăng hay giảm, giúp tay chèo cảm nhận được nhịp độ một cách trực giác. Xem thêm kỹ thuật chèo.

3. Du Kê

Hình thức nghệ thuật tổng hợp: hát, múa, nhạc, võ và hóa trang chung một lúc.

Du Kê thường diễn ở sân chùa, thu hút cả làng bà con đến xem. Ở Sóc Trăng, Du Kê được quan tâm đầu tư phục hồi như một hoạt động bảo tồn tiêu biểu.

4. Tuồng

Hình thức sân khấu có sử dụng mèo, gà — biểu tượng quen thuộc trong các câu chuyện dân gian Khmer.

5. Mặt nạ

Mặt nạ trong các lễ hội và nghi lễ, thường gắn với vai trò biểu diễn cụ thể trong tín ngưỡng.

6. Trang phục

Trang phục truyền thống được trưng diễn thành tiết mục riêng trong các lễ hội lớn. Trong khuôn khổ Lễ hội Óoc Om Bóc – Đua ghe ngo năm 2026 tại Cần Thơ có tiết mục trình diễn trang phục truyền thống các dân tộc.

Vai trò trong lễ hội đua ghe ngo

Đây là điểm quan trọng: nghệ thuật ở đây không phải phần thêm sau lễ hội, mà là một phần của lễ hội.

Nghệ thuật	Vai trò trong đua ghe ngo
Nhạc ngũ âm	Dàn nhạc trong ghe đánh trống điều khiển nhịp chèo
Tứ tương	Cao tứ tương hát theo nhịp, dẫn tốc độ cả đội
Múa	Biểu diễn dọc bờ sông và trên sân chùa
Trang phục	Tiết mục trình diễn trong chương trình chính thức

Vì vậy khi bạn đến xem đua ghe ngo, bạn đang tham dự một sự kiện văn hóa nhiều lớp chứ không chỉ là một cuộc đua thể thao.

Nghệ thuật trong cả năm, không chỉ mùa lễ hội

Nghệ thuật không chỉ xuất hiện vào tháng Mười. Nó đi theo cả chu kỳ lễ hội:

• Tết Thêm Mùa (14–16/4) — múa, hát dân ca, các trò dân gian: vẩy nước, bịt mắt, đập vỡ, nhảy bao
• Xen Don ta / Sen Dolta (29/8–1/9 âm) — dâng cơm, múa, hát
• Óoc Om Bóc (14–15/10 âm) — đua ghe ngo, múa, nhạc ngũ âm, trình diễn trang phục

Vì vậy sự biểu diễn của đồng bào không phải là “văn nghệ biểu diễn” theo nghĩa sân khấu, mà là một phần của nghi lễ.

Chùa là trung tâm văn hóa

Điều đáng chú ý: phần lớn các hoạt động này diễn ra ở chùa, không phải ở nhà văn hóa hay sân khấu lớn.

Chùa vừa là nơi tu hành, vừa là trường học (dạy chữ Khmer mỗi kỳ hè), vừa là nơi biểu diễn, vừa là nơi cất giữ ghe ngo và tài sản chung của phum sóc.

Xem kiến trúc chùa Khmer để hiểu vì sao chùa quan trọng thế.