Kiến trúc chùa Khmer: đọc hiểu một ngôi chùa Nam tông

Chùa Nam tông Khmer ở miền Tây là một trong những hệ thống kiến trúc tôn giáo độc đáo nhất Việt Nam. Mỗi ngôi chùa đều là sự tổng hợp của nhiều tầng văn hóa — tôn giáo, mỹ thuật, kỹ thuật đắp nổi và điêu khắc gỗ.

Bài này hướng dẫn cách nhìn và đọc một ngôi chùa, bắt đầu từ mái chùa và đi xuống.

Quy cách xây dựng

Những ngôi chùa Khmer ở Nam bộ đều tuân theo quy cách nhất định:

• Chiều dài bằng hai lần chiều rộng
• Chiều cao bằng chiều dài
• Mái và thân là hai phần bằng nhau

Các diện tích khung cửa, nhà ở và điện thờ cũng theo tỷ lệ này. Chóp nóc chùa thường là một tam giác cân, cao và nhọn hướng thiên.

Chính điện có bốn cửa chính ở hai hướng Đông – Tây và bảy hoặc chín cửa sổ ở hai hướng Nam – Bắc. Quanh chính điện luôn có hành lang bao quanh, thoáng mát.

Chóp mái ba tầng

Đây là dấu hiệu nhận dạng dễ nhất. Mái chùa gồm ba tầng chồng lên nhau, mỗi tầng nhỏ dần về phía trên.

Ba tầng mái này được hiểu là tượng trưng cho Tam bảo: Phật, Pháp, Tăng.

Ở góc đầu đao và đuôi mái, các đầu rồng uốn lượn cao vút, tạo cảm giác chuyển động cho toàn bộ khối chùa, dù cấu trúc bên trong hoàn toàn tĩnh.

Vòm rường và cửa gò

Các ô cửa trên chùa thường được trang trí bằng vòm rường — khung cửa cong có hoa văn chạm khắc.

Bên cạnh cửa thật, chùa Khmer còn có cửa gò — cửa giả, chỉ điêu khắc trên bề mặt chứ không thông ra. Cửa gò thường đóng kín, mang ý nghĩa tượng trưng, và là nơi đặt những hình tượng thánh.

Rồng naga

Nếu có một hình tượng nào xuất hiện khắp nơi trong chùa Khmer, thì đó là naga — con rắn thần nhiều đầu.

Naga xuất hiện ở đầu đao mái, chạy dọc lan can cầu thang, uốn lượn quanh cổng tam quan. Trong tín ngưỡng Khmer, naga vừa là linh vật bảo vệ, vừa gắn với nước — nơi cư trú của loài vật này là biểu tượng cho dòng sông.

Naga cũng là hình tượng dùng làm hệ thống điều hướng trên trang này; những đường nét ở khung trang chính lấy từ lan can cầu thang chùa.

Vật thần trên chùa

Chim Krud

Chim Krud là biểu tượng thần lớn trong văn hóa Khmer, thường xuất hiện với đôi tay nâng đỡ, đầu chim, thân người. Krud xuất hiện khá phong phú trong các công trình tôn giáo.

Vũ nữ Kenar

Kenar là vũ nữ đứng trên đầu rồng, múa bảy bầu trời — vũ thuật thiêng. Hình tượng này xuất hiện ở nhiều chùa, thường ở vị trí cao như trên đỉnh tháp.

Chằn Yaksha

Hình tượng chằn — một sinh vật lai giữa người và yêu quái, với nhiều tay — xuất hiện ở các vị trí canh giữ, thường ở chân tháp hoặc hai bên cửa chùa.

CHƯA XÁC MINH: các thuật ngữ “chằn” và “Yaksha” trong tiếng Việt có nhiều biến thể và cách dịch khác nhau. Cần người bản xứ xác nhận cách gọi đúng.

Rắn naga và linh vật nước

Naga là linh vật gắn với nước — nơi loài này cư trú — và là biểu tượng bảo vệ cho ngôi chùa. Đây cũng chính là hình tượng mà lễ hội đua ghe ngo gắn với: đua ghe ngo là nghi thức tưởng niệm thần rắn Nagar.

Xem bài về nguồn gốc lễ hội.

Vật liệu và màu sắc

Chùa Khmer kết hợp gỗ và gạch ngói:

• Kết cấu: hai hàng cột gỗ quý cao ở giữa chịu lực, bộ mái ở giữa chính điện cao vút
• Màu sắc: sơn son thếp vàng, nổi bật là đỏ, vàng, xanh
• Gỗ: sơn son thếp vàng và chạm khắc hoa văn tinh xảo, nhiều đề tài phong phú

Tường ngoài và chánh điện nhiều nơi được trang trí bằng gốm sứ nhiều màu, ghép thành các hoa tiết.

Đọc một ngôi chùa

Khi đến thăm một ngôi chùa Khmer, nên đi theo thứ tự sau:

1. Đứng xa nhìn tổng thể: ba tầng mái, chóp nhọn, đầu rồng ở góc đao
2. Ngẩng lên nhìn lan can cầu tháng — tìm naga
3. Nhìn cổng tam quan — thường có tháp nhọn và tượng đầu naga
4. Quan sát cửa vòm và các cửa gò điêu khắc
5. Vào chánh điện — quan sát cột gỗ, bộ mái ba tầng bên trong
6. Ngẩng lên trên — tìm vật thần Krud, Kenar, chằn

Chùa trong đời sống thường ngày

Với người Khmer miền Tây, chùa không chỉ là nơi thờ Phật. Theo VOV, chùa là trung tâm văn hóa và xã hội, một ngôi nhà chung của người Khmer — người dân gắn bó với chùa từ lúc sinh ra cho tới khi mất.

Cụ thể:

• Dạy chữ Khmer — mỗi kỳ hè, các chùa mở lớp dạy chữ miễn phí cho con em đồng bào, giữ tiếng nói dân tộc
• Cất giữ tài sản chung của phum sóc, trong đó có ghe ngo
• Nơi tổ chức toàn bộ nghi lễ — kể cả những nghi lễ chỉ trong nhà mới thực hiện, thì lễ dâng ông bà đêm giao thừa
• Nơi cả cộng đồng góp công sức sửa chữa trước mỗi mùa lễ hội

Xem danh mục các ngôi chùa trong vùng.